"O, gij die gelooft, het vasten
is u voorgeschreven, zoals het degenen vóór u werd voorgeschreven, opdat u zich
voor het kwaad zult hoeden. Voor een zeker aantal dagen; maar wie onder u ziek
of op reis is, zal dan een gelijk aantal andere dagen vasten; en degenen die
het zwaar vinden om te doen, kunnen een lossing treffen door een arme te
voeden; en wie uit eigen opwelling goed doet, voor hem is het beter; en dat u
vast is beter voor u, indien u het weet." (H.
Koran
2:183-184)
Definitie van
vasten
Het vasten of saum is niet minder belangrijk dan het gebed.
Vasten is het zich onthouden van eten en drinken, van seksuele handelingen, van
ruwe en gore taal en ruzie maken. Het is niet zo dat vele afkeurenswaardige
handelingen wel mogen op dagen dat er niet gevast behoeft te worden. Het spreekt
vanzelf dat ruwe en gore taal voor de Muslim ook op gewone dagen verboden is. De
reden waarom wij dit vooral tijdens het vasten niet mogen doen, is dat het
vasten daardoor ongeldig wordt. Dit wordt bevestigd door de volgende hadîs:
De H. Profeet Muhammad (s.a.w.) heeft gezegd:
“Als iemand de valsheid en
dienovereenkomstige daden niet achterwege laat, heeft Allâh er geen behoefte
aan dat hij zijn voedsel en drank achterwege laat.” (Bugârî)
Wie verplicht
is te vasten
Gedurende de maand Ramadân is het vasten voor iedere Muslim, die
de jaren des onderscheids heeft bereikt, een verplichting. In bepaalde gevallen
is vrijstelling mogelijk, bijv. in geval van langdurige ziekte, hoge ouderdom of
zeer zwaar werk (voor medische aspecten van het Islamitische vasten: zie
afzonderlijk artikel elders in dit blad). In sommige gevallen (bijv. zwangere,
zogende en menstruerende vrouwen en reizigers) dient het vasten te worden
ingehaald. De Islâm legt dus geen lasten op, die niet te volbrengen zijn.
Dit betekent ook weer niet dat een Muslim zich naar eigen
willekeur van de vastenplicht kan ontheffen. Het spreekt vanzelf dat de Muslim
die, zonder noodzaak, zijn vakantie in de maand Ramadân kiest, of zonder
noodzaak in deze maand op reis gaat, niet moet denken: dit haal ik later wel in,
want hij onttrekt zich opzettelijk aan zijn vastenplicht. Voor hem geldt dan de
verplichting van twee maanden achtereen vasten, zoals in het geval van een
Muslim die per ongeluk een andere Muslim doodt, of in het geval van geen slaaf
kunnen bevrijden, of in het geval van het aan de kant zetten van zijn vrouw. En
zo zijn er andere overtredingen die verplichten tot twee maanden achtereen
vasten.
Vastentijden
Het vasten begint bij het aanbreken van de dageraad, dus voordat
de ochtendschemering aanvangt. Men kan dus gedurende de nacht eten. Wie
plotseling overrompeld wordt door de dageraad, kan zijn maaltijd afmaken zonder
nog iets aan zijn eten of drinken toe te voegen. Indien de zon onder is, moet
onmiddellijk het vasten worden verbroken door iets te eten of te drinken, bijv.
een paar dadels volgens de sunna van de H. Profeet (s.a.w.).
Wanneer iemand zich verslaapt en niet meer in staat is te eten,
kan hij twee dingen doen. Hij kan gewoon vasten alsof hij wel gegeten zou
hebben, indien hij denkt dat het hem niet belast. Wanneer iemand denkt dat het
niet gegeten of gedronken hebben hem wel belast, bijv. in verband met een zwakke
nierfunctie, dan kan hij zichzelf voor die dag als ziek beschouwen en niet
vasten. Hij moet deze dag dan later wel inhalen.
De maand
Ramadân
De maand Ramadân is niet kenmerkend voor het
vasten, maar het vasten accentueert alleen datgene, wat kenmerkend is voor de
maand Ramadân. Dit is in de eerste plaats de eerste openbaring die de H. Profeet
(s.a.w.) ontving, volgens Musnad Jahrir op de 24e van deze maand. De Qur'ân werd
bij gedeelten geopenbaard en elk jaar gedurende de Ramadân reciteerden de engel
Gabriël en de H. Profeet (s.a.w.) samen het Heilige Boek. Dit is de reden dat
vele Muslims in deze maand de H. Koran uitlezen.
Lailat al-Qadr
De Lailat al-Qadr, de nacht van de nederdaling van de H. Qur'ân,
wordt de Nacht der Majesteit genoemd. Het is een nacht waarin elke oprechte
gelovige Muslim zich in zijn hart feestelijk voelt. Het is een nacht van blijde
mensen, verheugenis, aanbidding en ontzag. Het is een nacht van Goddelijke
Majesteit, een Gezegende en Heilzame nacht. Zie de volgende hadîs:
De boodschapper van Allâh (s.a.w.) heeft gezegd: "Hij die
gedurende de Ramadân met geloof vast en de beloning van Allâh zoekt, hem zullen
zijn vroegere zonden worden vergeven; hij die gedurende de nacht tijdens de
Ramadân met geloof bidt en de beloning van Allâh zoekt, hem zullen zijn vroegere
zonden worden vergeven; en hij die Lailat al-Qadr met geloof in gebed doorbrengt
en de beloning van Allâh zoekt, hem zullen zijn vroegere zonden worden
vergeven." (Bugârî en Muslim)
Het vasten:
een feest
Men ziet dus dat het vasten voor een Muslim om meer dan één
reden een feest is. Degene wiens hart vervuld is met dat vasten, die voelt het
als een feest. Alleen hij die het vasten zonder gevoel doet, en het doet omdat
het nu eenmaal een plicht is, of omdat anderen in zijn omgeving het doen, voor
hem is het vasten honger en dorst lijden, zonder vreugde en zonder feestgevoel.
Dat is geen vasten. Dat het vasten vanaf zijn instelling als een feest werd
ervaren blijkt wel uit de volgende hadîs:
De boodschapper van Allâh (s.a.w.) heeft gezegd: “Iedere goede
daad die een zoon van Adam doet zal worden vermenigvuldigd, en een goede daad
zal een tienvoudige tot een zevenhonderdvoudige beloning ontvangen. Allâh heeft
gezegd: ‘Met uitzondering van het vasten, want dit wordt voor Mijn zaak gedaan
en Ik geef er een beloning voor. Men verlaat zijn hartstocht en zijn voedsel
voor Mijn zaak’. Iemand die vast heeft twee gelegenheden tot vreugde: één
wanneer hij zijn vasten verbreekt en één wanneer hij zijn Heer ontmoet. De
slechte adem van iemand die vast is zoeter voor Allâh dan de geur van muskus.
Het vasten is een bescherming tegen daden van ongehoorzaamheid in deze wereld en
tegen de hel in de volgende, en wanneer de dag van het vasten van iemand van u
komt, moet hij geen verdorven taal gebruiken of zijn stem verheffen, en als
iemand hem uitscheldt of met hem wil vechten, moet hij hem vertellen dat hij
vast.” (Bugârî en Muslim)
Het vasten is dus een feest waarin geen enkele wanklank mag
worden gehoord, de gehele maand door. Vanaf het begin van het vasten tot het
eind is de Muslim gehouden zijn verplichting, wat slechts een minimum is, te
vervullen. Aan deze verplichting kan hij zelf, zoals is aanbevolen, een rijkere
inhoud geven. En hoe zouden wij Muslims het vasten anders moeten ervaren dan een
feest! Zowel de Profeet Jezus als de H. Profeet Muhammad (s.a.w.) zeiden: “En
indien u vast, doe het dan niet zo, opdat u van de mensen gezien wil worden.”
Trek niet een gezicht alsof het vasten u zwaar valt. Wie waarlijk blijmoedig
begint te vasten, voor hem is het vasten niet zwaar.
Te zwak om te
vasten?
En het is beschamend, indien er geen enkele reden is om niet te
vasten, te zeggen: ‘ik kan niet vasten, het is mij te zwaar’. Het is een gebrek
aan ‘îmân’, een gebrek aan vertrouwen op Allâh, Die zeer zeker de vastende
tegemoet komt met de zegeningen van genade en de last van het vasten verlicht.
Moge Allâh u allen een gezegende vastenmaand schenken. Moge het
vasten voor u een feest zijn. Zo hebben Allâh en de H. Profeet Muhammad (s.a.w.)
het gewild.
Het
lichaam heeft voedsel nodig voor energie. Deze energie wordt verkregen door
verbranding van koolhydraten (suikers). Het teveel aan (niet gebruikte)
koolhydraten in het lichaam die niet gebruikt worden, wordt door insuline, een
hormoon uit de pancreas (alvleesklier), als glycogeen in de lever en als
vetweefsel in de spieren opgeslagen voor later gebruik.
Om
goed effect te kunnen hebben moet insuline gebonden zijn aan bindingsplaatsen,
receptoren genaamd. Dikke mensen hebben een relatief tekort aan deze receptoren
en kunnen daarom hun insuline niet optimaal gebruiken. Dit kan leiden tot
glucose-intolerantie.
Wanneer iemand vast of het gebruik van koolhydraten vermindert, worden zijn
bloedglucose- en insulinegehalte verlaagd. Dit veroorzaakt afbraak van glycogeen
in de lever en afbraak van vetten in de spieren tot glucose, om in de
energiebehoefte te voorzien.
Diëten
Op
basis van de hierboven beschreven fysiologie (leer van de lichaamsfuncties) zijn
semi-verhongeringsdiëten ontwikkeld voor de gewichtscontrole. Deze diëten
bestaan uit een berekende hoeveelheid eiwitten in verschillende doseringen met
heel veel water, multivitaminen, etc. Dit verlaagt effectief het gewicht en het
bloedsuikergehalte, maar vanwege hun bijverschijnselen zou zo’n dieet slechts
onder supervisie van een arts moeten plaatsvinden.
Het
vasten brengt een tijdelijke rust teweeg in de spijsverteringsorganen en het
centraal zenuwstelsel. Hierdoor normaliseert het de stofwisseling van het
lichaam.
Totale onthouding van voedsel vermindert honger en veroorzaakt al snel
gewichtsverlies. Echter moet er ook op gewezen worden, dat er veel
bijverschijnselen zijn aan totale onthouding van spijs en drank, bijvoorbeeld
ernstige hartritmestoornissen door verminderd kaliumgehalte in het bloed.
Vasten is geen dieet
Het
doel van het Islamitische vasten is niet om gewicht te verliezen of om een
ziekte te genezen (d.m.v. dieet). Het vasten in de Ramadân veroorzaakt namelijk
geen ondervoeding, omdat er geen vermindering van calorieën wordt voorgeschreven
voor het ontbijt, noch voor het ontvasten. Het vasten gedurende 13-14 uren per
dag, 29 of 30 dagen lang, is wel een ideale manier om met ongezonde gewoontes
zoals overmatig roken, eten, koffie drinken enz., op te houden.
Het
voorgeschreven vasten van de Muslims verschilt dus van eerdergenoemd
“dieet-voorschrift” en is meer een oefening in zelfdiscipline.
Mensen die vasten voelen zich goed en hebben een gevoel van innerlijke rust en
vrede. Zelfs als men niet eens een pondje verliest, voelt men zich beter na het
vasten gedurende de Ramadân.
Richtlijnen voor zieken die toch besluiten te vasten
Zieken zijn vrijgesteld van het vasten, maar voor degenen onder hen die toch
willen vasten worden de volgende regels aangeraden.
1. Diabeten
Diabeten die alleen op dieet zijn kunnen normaal vasten, want hun situatie kan
daardoor verbeteren of zelfs genezen. Wel moet men er rekening mee houden dat
men bij het ontvasten niet in één keer teveel suikers naar binnen werkt.
Diabetici die tabletten gebruiken zoals Daonil® in combinatie met een dieet
moeten veel lichaamsbeweging hebben (joggen etc.) als ze besluiten te vasten. Ze
moeten hun dosis na overleg met de arts tot een derde verminderen en ze moeten
hun medicijnen niet ‘s morgens, maar ‘s avonds na het ontvasten innemen. Als ze
overdag duizelig worden, moeten ze hun vasten onmiddellijk verbreken en een
glaasje stroop / iets zoets drinken. Diabetici die insuline inspuiten worden
afgeraden om te vasten, omdat dat heel gevaarlijk kan zijn.
2. Hoge bloeddruk- en hartpatiënten
Degenen die matige tot middelmatige bloeddrukverhoging hebben en dik zijn,
worden aanbevolen te vasten. Hierdoor zal hun bloeddruk dalen. Ze moeten onder
controle staan van een arts om het medicijngebruik aan te passen. Vooral de
dosis van de plaspillen moet aangepast worden om uitdroging te voorkomen.
Mensen met ernstige hypertensie of hartziekten mogen helemaal niet vasten.
3. Migrainepatiënten
Bij
migraine kan tijdens het vasten uitdroging en een laag bloedsuikergehalte
optreden en door het vrijkomen van bepaalde stoffen in het bloed kunnen de
symptomen verergeren.
4. Zenuwlijders
Deze patiënten zijn conditioneel zwak. Door het vasten kunnen ze verder
verzwakken en nog zieker worden, vooral bij niet adequate voeding. Echter kan
het vasten een innerlijke rust bewerkstelligen die ten voordele van de patiënt
kan werken. Vandaar dat binnen deze groep elk persoon apart beoordeeld moet
worden voor wat betreft het wel of niet vasten.
5. Zwangere vrouwen
Er
is nergens in de H. Koran voorgeschreven, dat zwangere vrouwen niet mogen
vasten. Zwangerschap is nl. geen ziekte. De H. Profeet (s.a.w.) heeft echter
gezegd dat zwangere en zogende vrouwen niet hoeven te vasten.
De
foetus (vrucht) zou wel schade kunnen ondervinden door langdurige onthouding van
water (± 13 uur of langer). Aangezien de periode van onthouding ongeveer 14 uren
beslaat is het dus af te raden voor deze vrouwen om te vasten. Als zwangere
vrouwen toch besluiten te vasten, moeten ze onder supervisie staan van een
(vrouwen)arts.
Tot
besluit: in alle gevallen geldt:
“Allâh wenst u gemak en Hij wenst u geen ongemak” (H. Koran 2:285).